Dżdżownica

Królestwo przyrody na Ziemi jest niezwykle bogate i różnorodne. Mimo że życie każdego zwierzęcia uzależnione jest od sił natury, istnieją na naszej planecie stworzenia, których związek z Ziemią jest szczególnie silny i widoczny. Jednym z nich jest niepozorna dżdżownica, która związana jest z Ziemią bezpośrednio, gdyż żyje w głębi gleby. Użyźniając ją i spulchniając, jest stworzeniem niezwykle pożytecznym i spełnia bardzo ważną rolę w świecie zwierząt i roślin.

Dżdżownice są niemal wszędzie. Zasięg tych skąposzczetów, należących do rodziny dżdżownicowatych, obejmuje cały świat, a ilość gatunków tych zwierząt wynosi ok. 250. Dżdżownice żyją w glebie, ok. jednego metra pod jej powierzchnią. Na powierzchnię wychodzą jedynie nocą oraz w pochmurne dni, gdy jest wilgotno.

Dżdżownica posiada ciało podzielone na segmenty. Jest ich ok. 100, a oddzielone są od siebie po stronie zewnętrznej rowkami, a po wewnętrznej – przegrodami (sepiami). Na każdy segment ciała przypada osiem szczecinek. Otwór gębowy znajduje się w pierwszym, a wydalniczy – w ostatnim pierścieniu. Ciało zwierzęcia chronione jest przed wysychaniem za sprawą cienkiej warstwy przezroczystego oskórka (kutykuli), tworzonego przez komórki naskórka, oraz śluzu wydzielanego przez gruczołowe komórki naskórka. Wór skómo-mięśniowy dżdżownicy tworzą dwie warstwy mięśni: zewnętrzna (zbudowana z mięśni okrężnych) i wewnętrzna (mięśnie podłużne). Ciało dżdżownicy zabarwione jest na czerwono, brunatno, różowo, żółtawo lub czarno, a jego długość wynosi od 2 do 35 cm (choć gatunki tropikalne osiągają nawet do 1m). Pożywienie dżdżownicy to szczątki organiczne pobierane z gleby, natomiast niestrawione resztki wydalane są jako grudki, tzw. koprolity. Dżdżownice spulchniają i użyźniają glebę, przyczyniając się do jej przewietrzenia i alkalizacji. Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju dżdżownic w Polsce jest dżdżownica ziemna.

Dżdżownice mieszkają i podróżują w tunelach, które „wyjadają” w glebie. Przez ich przewód pokarmowy w ciągu doby przechodzi porcja gleby (zawierającej resztki roślinne) równa masie ich ciała. Proces ten napowietrza i użyźnia glebę wydalinami zwierząt bogatymi w związki azotowe. Stąd też dżdżownice uważane są za niezwykle ważne w procesie formowania i utrzymywania żyznych gleb.

Ze względu na prosty układ nerwowy dżdżownicy, wszystkie reakcje zwierzęcia są odruchami bezwarunkowymi (działaniami stereotypowymi). Jednakże w warunkach laboratoryjnych możliwe jest zaprogramowanie (tzn. uwarunkowanie) zwierzęcia tak, aby wykonywało określone czynności, takie jak reakcja zwijania się w odpowiedzi na silne światło lub drgania. Słabe rozwinięcie narządów zmysłów zwierzęcia związane jest z jego podziemnym trybem życia.

W przedniej części ciała dżdżownicy, układ nerwowy składa się z dwóch zwojów nadgardzielowych, które spełniają funkcję mózgu, oraz jednego zwoju podgardzielowego. Zwoje łączy ze sobą obrączka okołogardzielowa. Podwójny nerw brzuszny (tzw. łańcuszek nerwowy), który odchodzi od dolnego zwoju, ciągnie się pod przewodem pokarmowym na całej długości ciała.

Występowanie

W Polsce występują 32 gatunki dżdżownic, ale liczba tych najczęściej spotykanych nie przekracza dziesięciu. Na rozmieszczenie dżdżownic w glebie mają wpływ głównie cechy poszczególnych ich gatunków, przede wszystkim wymagania pokarmowe. Pierwsza grupa dżdżownic, zwanych powierzchniowymi, żyje w górnej warstwie gleby i odżywia się na powierzchni. Tylny koniec ciała osobników należących do tej grupy jest spłaszczony, a jej część grzbietowa zabarwiona jest na czerwono lub czerwono-fioletowo. Do grupy drugiej należą gatunki glebowe, żyjące głęboko w ziemi, sporadycznie wypuszczające się na powierzchnię i pozbawione zabarwienia (zwane glebowymi lub glebożernymi). Najbardziej pospolita w Polsce dżdżownica ziemna (zwana pospolicie rosówką) zajmuje pośrednie miejsce między dwiema wyodrębnionymi grupami.

Ponieważ ciało dżdżownic zawiera ponad 80% wody, najczęściej zasiedlają one gleby wilgotne, woda w ich ciele jest bowiem stale wymieniana z glebą (ok.  60% wody jest wydalane w ciągu doby przez układ wydalniczy dżdżownicy i uzupełniane razem z pokarmem oraz przez powłoki ciała). Dżdżownice zapadają w stan odrętwienia, gdy warunki glebowe ulegnie niebezpiecznej dla nich zmianie (nadmiernemu przesuszeniu lub odwodnieniu, lub też gdy jej temperatura stanie się zbyt wysoka), oraz z braku pożywienia. Stan taki może trwać do kilku miesięcy, podczas których dżdżownice zwijają się w kłębek i leżą w jamce wypełnionej śluzem.

Dłuższe okresy zalania wodą, która jest dobrze natleniona, nie są dla dżdżownic dużym problemem . Najbardziej prawdopodobną przyczyną wychodzenie tych zwierząt na powierzchnię podczas wilgotnych, chłodnych nocy następujących po ciepłym dniu wydaje się być działanie siarkowodoru, jaki  wytwarzają w ciągu dnia drobnoustroje glebowe przy niedoborze tlenu (a nie, jak się przyjęło tłumaczyć, brak tlenu w glebie).

Duża wrażliwość dżdżownic na niskie temperatury jest powodem tego, że na polach lub działkach nieprzykrytych na zimę, bardzo dużo dżdżownic umiera za sprawą wiosennych lub jesiennych przymrozków, a nawet temperatur bliskich 0 °C (nawet lekki mróz  w granicach-1 lub –2 °C jest dla tych zwierząt śmiertelny). Dlatego też dżdżownice spędzają zimę głęboko w glebie, która nie ulega zamarznięciu, lub też zapadają w stan odrętwienia.

Odżywianie

Dżdżownica na kompościeZwiązków organicznych stanowiących pożywienie dżdżownic, dostarczają rozkładające się rośliny i szczątki zwierząt, obumierające korzenie i próchnica glebowa. Dżdżownice jedzą również odchody zwierząt i obornik. Dżdżownice ściółkowe i powierzchniowe żerują w nocy na martwej materii organicznej, którą transportują do wyżłobionych przez siebie w podłożu chodników. Pokonują przy tym kilkumetrowe dystanse. Przy wyborze pokarmu (który nie jest przypadkowy), główną rolę odgrywa zawartość azotu białkowego oraz łatwo rozkładalnych węglowodanów. Większość gatunków dżdżownic jest w stanie rozróżnić rodzaj pobieranego pokarmu. Przykładowo: rosówka chętnie wybiera liście pokrzywy, szczyru, czarnego bzu, wiązu, jesionu, głogu, czy czeremchy. Niechętnie za to sięga raczej po liście buka, dębu i drzew iglastych (rośliny te zawierają dużo garbników i żywic). Liście roślin motylkowych cieszą się bardzo dużą popularnością z powodu wysokiej zawartości białka. Przy zjadaniu resztek organicznych nieuniknione jest zjadanie przez dżdżownice również licznych mikroskopijnych organizmów, które te resztki rozkładają, takich jak: pierwotniaki, bakterie, glony, grzyby glebowe, promieniowce, nicienie i inne. Dla kompostowych gatunków dżdżownic, organizmy te są głównym źródłem pokarmu. W przypadku dżdżownic glebożernych, które żyją w głębi ziemi i sporadycznie wychodzą na powierzchnię, dieta wygląda nieco inaczej. W ich jelitach stwierdzić można istnienie niewielkiej ilości substancji organicznej, która pochodzi przede wszystkim z korzeni, oraz – przeciwnie – bardzo dużo cząstek mineralnych. Z ilości gleby równej 20-40% ciężaru ciała, jaką dżdżownice glebożerne zjadają w ciągu doby, tylko mała część zostaje przyswojona, reszta natomiast dostaje się na powierzchnię gleby lub pozostaje w wydrążonych chodnikach w postaci gruzełkowatych odchodów – koprolitów.

Pokarm dżdżownicy (cząstki rozkładających się roślin) ulega starannej obróbce w jej złożonym układzie pokarmowym. Pożywienie wędruje przez gardziel i przełyk do żołądka. Ten ostatni tworzą dwie części: pierwsza - cienkościenna - przechowuje pokarm, a druga – posiadająca silnie umięśnione ścianki – rozdrabniania go. Pozostała część przewodu pokarmowego tworzy proste, długie jelito, gdzie pokarm jest trawiony i wchłaniany. Powierzchnię tego jelita zwiększa jego wklęśnięcie po stronie grzbietowej, które tworzy fałd (tyflosolis), idący wzdłuż środkowego jego odcinka. Niestrawione resztki wydobywają się na zewnątrz przez odbyt.

Rozmnażanie

Dżdżownice zaliczane są do obojnaków, co oznacza, że nie istnieje rozróżnienie na osobniki męskie i żeńskie, za to każdy pojedynczy osobnik posiada jednocześnie męski i żeński układ rozrodczy. Kopulacja polega na wymianie gamet między dwoma osobnikami przez przywarcie ich do siebie nawzajem brzusznymi stronami ciała, podczas gdy ich głowy zwrócone są w przeciwne kierunki. Proces ten nazywany jest siodełkowaniem ze względu na to, że ciała osobników sklejone są ze sobą śluzem wydzielanym przez zgrubiałe pierścienie powstające na naskórku, zwane właśnie siodełkami (klitellum). Gdy gamety przedostaną się do siodełka, przekazywane zostają partnerowi, który magazynuje je na na krótki czas w zbiornikach nasiennych. Zwierzęta rozchodzą się po dokonaniu wymiany i już do siebie nie wracają. Kilka dni po siodełkowaniu, w siodełku następuje proces wytwarzania stwardniałej, błoniastej mufki, wypełnionej od wewnątrz gęstą cieczą. Mufka ta dociera do żeńskiego otworu płciowego (przesuwana ruchami ciała dżdżownicy w kierunku głowy), z którego dostają się niej dojrzałe jaja. Gdy dotrze do zbiorników nasiennych, pobiera z nich plemniki. Zapłodnienie ma miejsce poza ciałem zwierzęcia – we wrzecionowatym kokonie, który powstaje przez zasklepienie się otworów na bokach mufki, po ześlizgnięciu się jej z ciała zwierzęcia. Z zapłodnionych jaj powstają małe dżdżownice. W taki oto skomplikowany sposób, gatunek ten przystosował się do życia rozmnażania się na lądzie.

 

Na co przeznaczysz 1% podatku w tym roku?

Oddasz go Urzędowi Skarbowemu czy przekażesz Organizacji Pożytku Publicznego Fundacja FERSO?

Zobacz jak wiele dobrego robimy dla miejskich ubogich dzieci, dla ochrony natury, zwierząt i roślin, wyobraź sobie czego jeszcze dokonamy za jeden procent
Twojego podatku!